Spacerkiem po mieście

Trasa: Szarlej - Szpital Chirurgii Urazowej – Dawna łaźnia żydowska – Urząd Miasta – Biblioteka – Kop. Julian – Kalwaria – Bazylika – Stary ratusz – Folwark Donnersmarcków.

Nasz spacer po historycznym centrum Piekar Śląskich rozpoczynamy na ul. Bytomskiej, obok Wojewódzkiego Szpitala Chirurgii Urazowej.

Budowę szpitala rozpoczęto w 1914 r. z inicjatywy Spółki Brackiej z Tarnowskich Gór, na miejscu dawnego parku i boiska sportowego „Turnverein”. Liczne perturbacje finansowe i działania wojenne spowodowały, że pierwsze budynki w stanie surowym oddano dopiero w 1924 r. Jednak już w okresie międzywojennym placówka ta znana była z doskonałych wyników w leczeniu. Bezpośrednio po II wojnie szpital był splądrowany i zdewastowany – dlatego potrzebny był szeroko zakrojony remont, który przeprowadzono z funduszy rządowych i pomocy zagranicznej w ramach UNRRA. Piękną kartę w historii tej placówki zapisał obecny patron szpitala - dr Janusz Daab, tworząc tu znany w całym kraju i poza jego granicami ośrodek leczenia pourazowego. Obecnie szpital należy do najlepszych placówek tego typu w Polsce, zdobywając rokrocznie wiele wyróżnień i nagród. 


Powyżej szpitala (na północ) mocno przebudowany budynek dawnej willi dyrektora szarlejskich kopalń cynku i ołowiu z XIX w. W I połowie XX w. mieścił się tam urząd okręgowy i urząd gminny wraz z aresztem. Po wojnie było tam pogotowie ratunkowe, obecnie stoi pusty.

Naprzeciw szpitala stoi inny ciekawy obiekt. Narożny budynek przy skrzyżowaniu (Bytomska 51) to kamienica, w której  pierwotnie mieściła się  karczma Żyda Tannenbauma oraz rytualna łaźnia żydowska, a potem restauracja J. Grabowskiego.

Ulica Bytomska, która stanowi oś naszego spaceru, pierwotnie nazywała się Piekarska (na odcinku od Rozbarku do ul. Pod Lipami w Szarleju), a od Szarleja do  Bazyliki nosiła nazwę Mariacka. W okresie wojny ulica nazywała się Adolf-Hitler – Strasse, a po II wojnie przez pewien czas nosiła imię M. Roli-Żymierskiego Warto dodać, że do 1979 r. kursował na całej długości (od Bytomia do Bazyliki) tramwaj. Końcówka trasy znajdowała się przy bramie do Kalwarii Piekarskiej.

Wariant  – wejdźmy na chwilę w ul. 1-go Maja, gdzie pod numerem 3 odnajdziemy kamienicę z 1911 r., w której do czasów ostatniej wojny znajdował się dom modlitw Żydów piekarskich (na ostatnim piętrze). Z kolei w sąsiedniej kamienicy (elewacja z cegły klinkierowej) znajdowała się elegancka restauracja Misdola.

Na miejscu pobliskich zakładów „Elgór-Zamet” mieściła się w XIX w. gazownia, co było sytuacją dość nietypową w wiejskiej gminie, jaką był wtedy Szarlej. Gaz służył wówczas do oświetlania ulic.

Podążamy w górę Bytomskiej, zatrzymując się na skrzyżowaniu z ul. Wyszyńskiego (na starych mapach i pocztówkach spotykamy nazwę ul. Kamieńska i ul. 3-go Maja).

Na skrzyżowaniu okazale prezentuje się kamienica nr 72 -  przed wojną był tu dom handlowy słynnej czeskiej firmy obuwniczej Bata, Bank Ludowy, drogeria i zegarmistrz. Obok tego budynku stał krzyż, który znajduje się obecnie na cmentarzu przy ul. Miarki. Od niego skrzyżowanie w centrum Szarleja zwane było potocznie „przy krzyżu”. Usunięty podczas wojny przez okupanta, do dziś nie wrócił na dawne miejsce.

Poruszamy się dalej na północ, w górę ul. Bytomskiej. Po 100 m spotykamy kolejne ciekawe obiekty.

  • Po prawej stronie pięknie odnowiony budynek piekarskiego magistratu. Pierwotnie był on siedzibą Katolickiej Szkoły Ludowej, w okresie międzywojennym mieściła się tu siedziba Gminy Szarlej.

  • Naprzeciw Urzędu Miejskiego okazale prezentuje się budynek Miejskiego Domu Kultury oraz Radia Piekary. W obecnej sali widowiskowej MDK znajdowały się przed wojną restauracja „Tivoli”  i kino „Sokół" prowadzone przez rodzinę Mutzów. Warto dodać, że restaurator Karol Mutz – patriota i społecznik - był jednym z inicjatorów zakupu baterii ciężkich karabinów maszynowych dla Wojska Polskiego szykującego się do wojny z Niemcami, ufundował również monstrancję do kaplicy w przysiółku Dołki. On też był jednym z inicjatorów budowy kościoła w Szarleju.

  • Tuż obok MDK znajduje się restauracja „Raj". W okresie międzywojennym mieściła się tu siedziba Towarzystwa Czytelni Ludowych, a po wojnie przychodnia lekarska i Komenda Hufca Związku Harcerstwa Polskiego. Budynek pochodzi z XIX w., pierwotnie znajdowała się tu szkoła (pierwsza w Szarleju).

Wędrując dalej w stronę Bazyliki mijamy po prawej stronie ładną kamienicę nr 86 – na przełomie XIX i XX w. mieszkał w niej Karol Ogórek, budowniczy Kalwarii piekarskiej. Parę kroków dalej gmach Banku Śląskiego z początku lat 30. XX w. W tym budynku w okresie międzywojennym mieściła się siedziba Policji Województwa Śląskiego. Obok mocno przebudowany budynek poczty z lat 30. XX w.

Dochodzimy do skrzyżowania z ul. Pod Lipami. Jej nazwa nawiązuje do pobytu w Piekarach króla Jana III Sobieskiego, śpieszącego ze swymi wojskami pod Wiedeń .Na trasie marszu wojsk króla Jana sadzono wedle tradycji ludowej lipy i stąd dzisiejsza nazwa ulicy.

Na skrzyżowaniu ul. Bytomskiej i Pod Lipami znajduje się krzyż typu „Boża Męka”, zwany krzyżem Diepenbrocka (kardynała, który dokonał uroczystej konsekracji kościoła NMP w 1849 r.), datowany na 1868 r. Krzyż stoi w miejscu, gdzie kiedyś przebiegała granica między Szarlejem a Wielkimi Piekarami.

Po przeciwnej stronie ul. Bytomskiej znajduje się niewielki park a w nim pomnik ku czci „Bojowników o Społeczne i Narodowe Wyzwolenie” z 1960 r.

W tym miejscu skręcamy z ul. Bytomskiej w prawo i wędrujemy przez park, w kierunku niewielkiej uliczki M. Reja. Ta doprowadzi nas do ul. Gimnazjalnej, przy której okazale prezentuje się budynek I Liceum Ogólnokształcącego im. Króla Jana III Sobieskiego.

Pierwotna siedziba liceum piekarskiego znajdowała się w budynku dzisiejszej Szkoły Podstawowej nr 1, obecny budynek powstał w latach 1930-33, według projektu Karola Schayera. Patronem szkoły w momencie powstania i obecnie jest Jan III Sobieski. W okresie PRL-u był nim jednak Władysław Broniewski. Po 1989 r. powrócono do pierwotnej nazwy.

Od Liceum podążamy na północ, najpierw ul. Gimnazjalną a potem Ziętka. Po prawej stronie mijamy zabudowania ZG Piekary - dawnej kopalni „Julian”.

W 1948 r. powstał plan budowy nowej kopalni w Piekarach. Wcześniej planowano tylko wybudowanie szybu wentylacyjnego dla sąsiedniej kopalni Radzionków. Przekazanie nowej kopalni do ruchu nastąpiło w dniu 4 XII 1954 r. Patronem zakładu był komunista Julian Marchlewski. Rekordowy w zakresie dziennego wydobycia był 1976 r. Wyniosło ono 9 654 ton na dobę. W 1999 r. utworzono na bazie dotychczasowej kopalni Zakład Górniczy „Piekary”, a w 2002 nastąpiło połączenie z dawną kop. „Andaluzja” (ZG „Brzeziny”).

Z ul. Ziętka skręcamy w lewo i ulicą Popiełuszki idziemy w górę. Po prawej stronie znajduje się niewielki skwer.

Tutaj kolejny ciekawy obiekt krajoznawczy – kaplica św. Ignacego, tzw. kapliczka „Na Studzience”, wybudowana w 1860 r. Znajduje się pod nią źródło wody głębinowej. Przy kaplicy znajduje się jeszcze jedno ujęcie wody, z którego płynie woda do marmurowej sadzawki. Zobaczymy tu figurę św. Ignacego. Kapliczka została wybudowana na potrzeby pielgrzymów przybywających do Piekar. Nieco powyżej studzienki stoi budynek datowanej na 1880 r. kapliczki św. Barbary – patronki górników. Jest to kapliczka dwupiętrowa – w części dolnej niewielki ołtarzyk. W miejscowej tradycji zakorzeniło się podanie o podziemnym przejściu łączącym tę kaplicę z pałacem Donnersmarcków w Kozłowej Górze. Przejście nie istnieje, natomiast faktycznie pod kaplicą znajduje się imponujących rozmiarów nisza skalna, powstała najprawdopodobniej na skutek dawnej eksploatacji wapienia.

Przy ul. Popiełuszki, nieco poniżej obecnego hotelu „Pałac Wiśniewski”, znajdowała się w okresie przedwojennym szkoła zawodowa i pensja dla panien.

Wchodzimy na teren Kalwarii piekarskiej przez bramę, na wysokości Hotelu „Pałac Wiśniewski”. Tuż przy bramie plan całego założenia kalwaryjskiego. Szerszy opis historyczny prezentujemy przy opisie dzielnicy Piekary i rozdziale poświęconym historii kultu maryjnego. Na zwiedzanie zespołu Wzgórza Kalwaryjskiego trzeba przeznaczyć co najmniej godzinę.

W południowej części Kalwarii znajduje się wejście na cmentarz parafialny. Dzisiejsza lokalizacja cmentarza jest trzecią z kolei. Pierwotnie zmarłych grzebano zgodnie z tradycją w pobliżu kościoła św. Bartłomieja i NMP, przy dzisiejszym „Rajskim Placu” (funkcjonowała również nazwa „Rajski Dwór”), później cmentarz był usytuowany w pobliżu wejścia na Kalwarię od strony Bytomskiej. Warto wiedzieć, że dzisiejszy budynek, w którym znajdują się szalety miejskie, to dawna kostnica cmentarna. Na cmentarzu kalwaryjskim spoczywa wielu wybitnych piekarzan, o których piszemy na kartach tego przewodnika. Warto zatrzymać się zwłaszcza  przy grobach Wawrzyńca Hajdy i Maksymiliana Jasionowskiego oraz kaplicy księży Nerlichów – budowniczych Kalwarii.

Do głównej trasy naszej wycieczki powracamy wychodząc na ul. Bytomską, przez zachodnią, główną bramę Kalwarii.

Przy bramie pomnik ku czci wielkiego Polaka – Papieża Jana Pawła II, który wielokrotnie – jeszcze jako kardynał krakowski – bywał na pielgrzymkach w Piekarach, głosząc Słowo Boże. Pomnik powstał w 2005 r. z inicjatywy działaczy NSZZ „Solidarność”, według projektu prof. Brachmańskiego.

Po przeciwnej stronie ul. Bytomskiej znajduje się Zakład Sztuki Kamieniarskiej rodziny Schaefer, znany w całej południowej Polsce za sprawą znakomitych wyrobów rzeźbiarskich i sztuki sakralnej. W tym domu mieszkała w latach 1931-1932 pisarka Pola Gojawiczyńska, tworząc powieść „Ziemia Elżbiety” (1934), w której przedstawiła literacki obraz Piekar i Szarleja okresu międzywojennego. Warto zwrócić uwagę na ciekawe podwórze budynku.

Warto wiedzieć, że właśnie tu, przy bramie Kalwarii znajdowała się niegdyś końcówka linii tramwajowej wiodącej do Bytomia.

Ten fragment ul. Bytomskiej ma również swoją wymowę historyczną. Otóż wedle tradycji, to właśnie w tym miejscu król Jan III Sobieski, w czasie swego pobytu w Piekarach zszedł z konia bojowego i pieszo ruszył w kierunku kościoła, pokłonić się Piekarskiej Madonnie. Pomiędzy obecną restauracją  „Wiwa” a ulicą Londnera znajdowała się kapliczka upamiętniającą to wydarzenie.

W budynku dzisiejszej księgarni Skrzypka (ul. Bytomska 151) mieściła się czytelnia i biblioteka niemiecka. Po I wojnie sprzedano książki do Niemiec, a z uzyskanych funduszy zakupiono książki polskie.

Z kolei przy skrzyżowaniu ul. Bytomskiej z ul. Wojska Polskiego, w miejscu gdzie dziś znajduje się pawilon spożywczy, do wojny stał pomnik Marszałka Józefa Piłsudskiego. Pomnik zlikwidowano, a ciekawostką jest fakt, że łańcuchy otaczające niegdyś ten postument ogradzają dziś mogiłę żołnierzy radzieckich na kalwaryjskim cmentarzu. Należy dodać, że obok żołnierzy radzieckich pochowano również poległych żołnierzy niemieckich.Kontynuujemy nasz spacer ul. Bytomską.

Po lewej stronie (Bytomska 157) mijamy zabytkowy budynek, w którym dziś ma swoją siedzibę Miejskie Centrum Informacji i Turystyki. W XIX w. znajdował się tu skład meblowy, a w okresie międzywojennym popularna cukiernia.

Na tym odcinku trasy dominującym elementem jest oczywiście Bazylika NMP – duchowe serce miasta i całego Górnego Śląska. Szerzej o tym obiekcie piszemy w rozdziale o dzielnicy Piekary. Przy Bazylice na Placu Mariackim interesująca kolumna maryjna z 1860 r., a koło niej Centrum Pielgrzymkowe. Za kościołem budynek probostwa, wybudowany na przełomie XIX i XX w., przebudowany w 1925 r.

Kilkadziesiąt metrów dalej po prawej stronie napotykamy interesującą kamienicę pod nr 176. To tutaj w połowie XIX w. mieściła się słynna drukarnia Teodora Heneczka. Za sprawą wydawanych tu śpiewników, modlitewników i czasopism Piekary zyskały wówczas zaszczytne miano „Górnośląskiego Lipska”. Wedle opinii części badaczy (ks. dr Pawlik, P. Nadolski) drukarnia była zlokalizowana w innym miejscu, a mianowicie przy skrzyżowaniu dzisiejszych ulic Bytomskiej i Londnera.

Po przeciwnej stronie ul. Bytomskiej znajduje się bardzo ciekawy budynek szkoły zawodowej, pochodzący z przełomu XIX i XX w. Jest on dość głęboko cofnięty od ulicy, ale wynika to z faktu, że niegdyś na przestrzeni dzielącej go od ulicy znajdowała się siedziba Straży Pożarnej – obecnie oczywiście już nieistniejąca.

Trochę dalej, po tej samej stronie ul. Bytomskiej znajduje się kolejny krzyż typu „Boża Męka”, datowany na II połowę XIX w.

Na najbliższym skrzyżowaniu skręcamy w prawo, w ul. Konstytucji 3 Maja, a następnie, po 200 m w lewo, w ul. Damrota. Kamienica pod nr 19 to dawny budynek władz Gminy Piekary z okresu międzywojennego (obecnie ma tu swą siedzibę wielce aktywny na niwie sportowej Klub Abstynenta „Piątka”). Na ulicy Konstytucji 3 Maja znajduje się kościół św. Rodziny – „najmłodsza” świątynia w Piekarach Śląskich o ciekawej, nowoczesnej sylwetce, konsekrowana w 2000 r.

Przed nami ostatni odcinek naszego spaceru. Dochodzimy do ul. Papieża Jana Pawła II, tu skręcamy w lewo i dalej prosto do skrzyżowania z ul. Bytomską. Przed nami zabudowania dawnego folwarku Donnersmarcków z XVIII w. – są to jedne z najstarszych budowli murowanych w Piekarach. Dziś obiekty te są zaadaptowane dla potrzeb szeroko rozumianej sfery handlowo-usługowej.

Po drugiej stronie skrzyżowania możemy zobaczyć kolejny krzyż typu „Boża Męka” datowany na 1847 r. (okres, kiedy w okolicy szalała wyniszczająca epidemia cholery). W głębi, za krzyżem, budynek starej szkoły (po II wojnie światowej SP nr 7), obecnie siedziba Sądu.

W tym miejscu kończy się nasz spacer po historycznym centrum Piekar. Wędrówkę można kontynuować w kierunku Kopca Wyzwolenia (ul. Jana Pawła II), lub Kozłowej Góry (ul. Bytomską).

Ta strona używa pliki cookies, dzięki którym nasz serwis może działać lepiej.Kliknij i dowiedz się więcej.

Rozumiem